Informacja, która przykuła moją uwagę – 27 lipca 2026 r.

Modernistyczne Centrum Gdyni zostało wpisane na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Decyzję podjęto podczas 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w południowokoreańskim Pusanie.

To już osiemnasty polski obiekt znajdujący się na tej prestiżowej liście, obejmującej blisko 1250 miejsc z całego świata.

Jak czytamy w opisie opublikowanym przez UNESCO, centrum Gdyni obejmuje dwie główne osie ulic oraz międzywojenne kwartały zabudowy, które odzwierciedlają „zastosowanie idei modernistycznych na szeroką skalę”. Tworzą one charakterystyczny, zwarty organizm miejski o wyrazistych i indywidualnych formach architektonicznych. UNESCO podkreśla również, że śródmieście wraz z willami na Kamiennej Górze ilustruje radykalne zerwanie z historyzmem w procesie przekształcania niewielkiej wsi Gdynia w nowe „główne okno na świat” państwa polskiego w okresie międzywojennym.

Jeszcze sto lat temu Gdynia była niewielką nadmorską wsią. Prawa miejskie otrzymała dopiero w 1926 roku. W okresie międzywojennym liczba mieszkańców wzrosła z około 1229 osób w 1920 roku do blisko 127 tysięcy w 1939 roku. Trudno o lepszy przykład tak dynamicznego rozwoju miasta.

Rozwój Gdyni był w pewnym sensie wynikiem wyjątkowego splotu okoliczności historycznych. Po I wojnie światowej Polska odzyskała dostęp do morza, jednak nie miała pełnej kontroli nad portem w Gdańsku, który stał się Wolnym Miastem. Młode państwo potrzebowało własnego portu dla rozwijającej się marynarki wojennej oraz gospodarki.

Spośród kilku nadmorskich miejscowości wybrano właśnie Gdynię. Zadecydowały o tym jej wyjątkowe warunki naturalne: dogodna linia brzegowa, duża głębokość wód zatoki, osłonięcie od wiatrów, kotwiczne dno na redzie, niezamarzający tor wodny, względne oddalenie od granic państwa, bliskość linii kolejowej oraz dostęp do słodkiej wody.

Za wyborem tej lokalizacji stał Tadeusz Apolinary Wenda – polski inżynier, który później został głównym projektantem i kierownikiem budowy portu w Gdyni.

Budowa portu wojennego pociągnęła za sobą kolejne inwestycje. Powstały bocznice kolejowe, port handlowy, a następnie port pasażerski. Rozwój infrastruktury sprawił, że Gdynia zaczęła przyciągać nie tylko handel i przemysł, ale również turystów. Coraz więcej mieszkańców różnych części Polski wybierało właśnie Gdynię jako miejsce letniego wypoczynku. Przy niewielkiej długości polskiego wybrzeża oraz dynamicznym rozwoju miasta był to wybór niemal naturalny.

Najbardziej zainteresowało mnie jednak coś innego.

Wyróżnienie przyznane przez UNESCO nie jest wyłącznie uznaniem dla modernistycznej architektury. Jest także docenieniem niezwykłej historii powstania tego miasta oraz ludzi, którzy potrafili dostrzec jego potencjał i mieli odwagę zrealizować swoją wizję.

Patrząc na Gdynię dzisiaj, łatwo zachwycić się jej architekturą. Warto jednak pamiętać, że zanim powstały budynki, ulice i port, najpierw pojawiła się odważna idea. I być może właśnie dlatego historia Gdyni jest tak wyjątkowa.

Źródła informacji

• UNESCO – World Heritage Committee
  Gdynia Modernist City Centre – opis wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
  https://whc.unesco.org/
• Narodowy Instytut Dziedzictwa
  Materiały dotyczące dziedzictwa kulturowego i modernizmu Gdyni.
• Muzeum Miasta Gdyni
  Materiały historyczne dotyczące Tadeusza Wendy oraz powstania portu w Gdyni.
  https://muzeumgdynia.pl/
• Zarząd Morskiego Portu Gdynia S.A.
  Historia budowy i rozwoju portu w Gdyni.
  https://www.port.gdynia.pl/
• Pamięć Polski – Archiwa Państwowe
  Materiały dotyczące dokumentów związanych z budową portu w Gdyni (1921–1927).
  https://pamiecpolski.archiwa.gov.pl/

Źródło zdjęcia wyróżniającego

Henryk Poddębski – „Gdynia, widok na miasto, lata 30. XX wieku”
Biblioteka Narodowa – Polona / Wikimedia Commons.
Domena publiczna.